Dil, bir toplumun parmak izi gibidir; kültürü, yaşanmışlıkları ve coğrafyası hakkında derin izler taşır. Tıpkı canlı bir organizma gibi sürekli değişen ve gelişen dil, bir milletin anlaşmasını sağlayan en temel araçtır. Türkiye’nin zengin coğrafyası, bu dilsel çeşitliliği en güzel şekilde yansıtır. Her bölgenin, hatta yan yana iki şehrin bile kendine has kelimeleri, deyişleri ve bir şivesi vardır. Bu zenginliğin en renkli örneklerinden biri de Doğu Karadeniz’in incisi Giresun’da karşımıza çıkar.
Giresun’un kendine özgü şivesi, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda bölge insanının pratik zekasını, mizah anlayışını ve doğayla iç içe yaşamını yansıtan bir aynadır. Yeşilin her tonunu barındıran yaylalarından hırçın dalgalarına uzanan bu coğrafyada kullanılan bazı kelimeler, ilk duyanlar için bir bilmece gibi gelebilir. Gelin, Giresun’a özgü bu kelimelerden bazılarını ve taşıdıkları anlamları birlikte keşfedelim.
Giresun Ağzını Özel Kılan Nedir?
Giresun ağzının kendine has tınısı ve kelime dağarcığı, bölgenin coğrafi yapısından ve yaşam tarzından derinden etkilenmiştir. Dağlık ve engebeli arazi, hızlı ve pratik çözümler gerektiren bir yaşamı beraberinde getirmiş, bu da dile yansımıştır. Kelimeler genellikle hızlı söylenir, kısaltılır ve doğadaki seslerden ilham alır. Bu yüzden Giresun şivesi, enerjik, samimi ve doğaldır. Bu dil, sadece bir anlaşma biçimi değil, aynı zamanda bir kültürel kimliğin ve ortak belleğin de taşıyıcısıdır.
Giresun’da Sıkça Duyabileceğiniz Özgün Kelimeler ve Anlamları
Eğer yolunuz Giresun’a düşerse veya Giresunlu bir arkadaşınız varsa, aşağıdaki kelimelerle karşılaşmanız oldukça muhtemeldir. İşte o anlarda hazırlıklı olmanızı sağlayacak küçük bir Giresun şivesi sözlüğü:
1. Hörelenmek
İlk bakışta farklı anlamlar çağrıştırsa da “hörelenmek,” Giresun’da birine karşı üstünlük taslamak, kabadayılık yapmak veya efelenmek anlamında kullanılır. Birinin gereksiz yere cesaret gösterisi yaptığını veya atarlandığını ifade etmek için “Bana burada hörelenme!” cümlesini duyabilirsiniz. Bu kelime, bölge insanının doğrudan ve net tavrını yansıtan bir ifadedir.
2. Cırıtta
Giresun’da bir kahvaltı sofrasına oturduğunuzda menüde “cırıtta” kelimesini görürseniz, hiç tereddüt etmeden sipariş verin. Özellikle mısır unundan yapılan, sıcak yağda kızartılan bu hamur işi, bildiğimiz pişinin Giresun versiyonudur. Çıtır çıtır yapısı ve lezzetiyle kahvaltıların vazgeçilmezidir.
3. Feşel
Bu kelime, genellikle çocuklar için kullanılan sevimli bir sıfattır. “Feşel,” yaramaz, hareketli, yerinde duramayan ve afacan anlamına gelir. Bir annenin çocuğuna sevgiyle karışık bir sitemle “Ne kadar feşel bir çocuksun, hiç yerinde durmuyorsun!” dediğini duyarsanız, aslında onun enerjisine ve hareketliliğine vurgu yaptığını anlamalısınız.
4. Finnuri
Teknolojinin henüz yaylalara ve uzak köylere tam olarak ulaşmadığı zamanlardan kalma bir kelimedir. “Finnuri,” Karadeniz’in zifiri karanlık gecelerini aydınlatan gaz lambası demektir. Elektrik kesintilerinde veya yayla evlerinde hala nostaljik bir aydınlatma aracı olarak kullanılır ve geçmişe bir pencere açar.
5. Hortik
Giresun’un zengin ormanları ve doğal yaşamı, diline de yansımıştır. Eğer birisi telaşla “Hortik, hortik!” diye bağırıyorsa, dikkatli olmanızda fayda var. Çünkü “hortik,” ayı yavrusu anlamına gelir. Ve bilirsiniz ki, bir yavru varsa, annesi de o civardadır.
6. Deydaha
Bir şeyin yerini sorduğunuzda alacağınız en net Giresunlu cevabı “deydaha” olabilir. Bu kelime, işaret ederek “işte tam orada,” “şurada” anlamına gelir. Hem pratik hem de vurgulu bir ifadedir ve aradığınız şeyin aslında gözünüzün önünde olduğunu belirtir.
7. Haccak
Bir şeyin ne kadar güzel, iyi veya düzgün olduğunu ifade etmek için kullanılan çok amaçlı bir kelimedir. Manzaranın güzelliğini anlatırken “Ne haccak manzara!” denilebilir. Aynı şekilde, bir işin özenle yapılmasını istemek için “İşini haccak yap!” uyarısı duyulabilir. Hem estetik beğeniyi hem de kaliteyi ifade eder.
8. Gıdık
Tüm Karadeniz bölgesinde yaygın olarak kullanılsa da Giresun’da sıkça duyulur. “Gıdık,” çok az, bir parça, azıcık anlamına gelir. Örneğin, çayına şeker isteyen birine “Ne kadar olsun?” diye sorulduğunda “Bir gıdık yeter” cevabını alabilirsiniz.
9. Peşkir
Anadolu’nun birçok yerinde kullanılan bu kelime, Giresun’da günlük yaşamın bir parçasıdır. “Peşkir,” bildiğimiz havlu anlamına gelir. Özellikle el ve yüz kurulamak için kullanılan küçük havlular için bu ifade tercih edilir.
10. Çapula
Yaz aylarının ve rahatlığın simgesi olan “çapula,” terlik veya sandalet anlamına gelir. Özellikle ev içinde veya bahçede giyilen hafif ayakkabılar için kullanılır. “Ayağına çapulalarını giy de gel” cümlesi, samimi bir davetin habercisidir.
Dil, Bir Kültürün Canlı Mirasıdır
Giresun şivesinde yer alan bu kelimeler, aslında o coğrafyanın ruhunu, yaşanmışlıklarını ve dünya görüşünü yansıtan küçük pencerelerdir. Bu tür yerel ağızlar, dilimizin ne kadar zengin ve renkli olduğunun en güzel kanıtıdır. Küreselleşen dünyada bu tür dilsel zenginlikleri korumak ve gelecek nesillere aktarmak, kültürel mirasımızı canlı tutmak adına büyük önem taşır. Çünkü bir kelime, sadece bir anlam değil, aynı zamanda bir anı, bir duygu ve bir yaşam biçimi taşır. Bu zenginlik, farklı kültürler arasındaki en değerli köprülerden biridir.
Giresun şivesinin Karadeniz ruhunu yansıtan kelimeler üzerine yapılan bu derleme, yöresel dilin kültürel kimliğin önemli bir parçası olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Bu bağlamda, dilbilim alanındaki bazı çalışmalar, yöresel ağızların ve şivelerin, coğrafi izolasyon, tarihi etkileşimler ve sosyoekonomik faktörler gibi çeşitli etkenlerin bir sonucu olarak şekillendiğini göstermektedir. Giresun şivesinde rastlanan kelimelerin kökenleri incelendiğinde, bölgenin tarih boyunca farklı medeniyetlerle kurduğu temasların izlerini sürmek mümkündür. Dahası, bu türden yerel kelimelerin korunması ve gelecek nesillere aktarılması, kültürel mirasın sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşımaktadır. Zira dil, bir toplumun hafızası ve kimliğidir; bu hafızanın korunması, kültürel çeşitliliğin zenginleşmesine katkıda bulunur.
denizin hırçın sesi,
kelimelerde yankılanır,
toprak kokusu var.
denizin hırçın sesi,
kelimelerde yankılanır,
ruh kıyıya vurur.
Sağolun hocam, güzel paylaşım için minnettarım. Giresun şivesi gerçekten çok renkli, Karadeniz ruhunu yansıtıyor. Benim karıya da bu kelimeleri göstereceğim, memleketine özgü kelimeleri öğrensin. Dilin böyle canlı ve yöresel farklılıklar taşıması çok güzel, kültürümüzün zenginliğini gösteriyor.
Çok güzel bir yazı olmuş, ancak belirtmek isterim ki “peşkir” kelimesi Giresun’da sadece havlu anlamında kullanılmaz. Bazen, özellikle yaşlılar arasında, mutfak önlüğü veya el bezi gibi farklı amaçlarla kullanılan küçük tekstil ürünleri için de “peşkir” dendiği duyulabilir. Bu kullanım, kelimenin tarihsel kökenleri ve daha geniş bir coğrafyadaki anlam çeşitliliği ile de bağlantılı olabilir.
oha, giresun şivesi mi? desene memleketimin gizli hazinesi açığa çıkmış. “kuymak” kelimesini okuyunca içimden bir horon tepti resmen. yalnız “peştemal” kelimesi giresun’a özgü deyil gibi, sanki biraz daha geniş bir coğrafyaya ait gibi geldi bana. neyse, o kadar kusur kadı kızında da bulunur derler. elinize sağlık, güzel derleme olmuş!
Harika bir yazı, anladıklarımı hemen özetliyorum: Öncelikle dilin bir toplumun kültürel kimliğini yansıtan önemli bir araç olduğunu vurgulamış. Ardından Türkiye’nin coğrafi çeşitliliğinin dilsel zenginliği de beraberinde getirdiğini belirtmiş. Son olarak da Giresun şivesinin bu zenginliğin renkli bir örneği olduğunu ifade etmiş. Bu bağlamda, öncelikle kendi yöremdeki şive özelliklerini daha yakından inceleyeceğim. Sonrasında, farklı bölgelerin şiveleri arasındaki benzerlik ve farklılıkları araştırmaya başlayacağım. Son olarak, dilin kültürel mirasımızı korumadaki rolünü daha iyi anlamaya çalışacağım.
Giresun şivesiymiş! İyi de ne olacak? Benim derdimi Giresun şivesi mi çözecek sanki! Milletin derdi kelime öğrenmek mi şu zamanda? Açlıktan nefesimiz kokuyor, enflasyon aldı başını gidiyor, Giresun şivesiyle mi karnımızı doyuracağız! Memleketin haline bak, sanki her şey güllük gülistanlık, bir de şive güzellemesi yapılıyor. Yok Karadeniz ruhuymuş, yok dil zenginliğiymiş… Boş işler bunlar, tamamen boş işler!
Yazarın Giresun şivesine dair bu derlemesi oldukça bilgilendirici ve Karadeniz kültürünün renklerini yansıtıyor. Özellikle kelimelerin kökenlerine yapılan vurgu, yazıyı daha da değerli kılmış. Ancak, şivelerin sadece kelime dağarcığından ibaret olmadığını da belirtmek gerekir.
Acaba Giresun şivesinin kendine has telaffuzu, vurguları ve cümle yapısı gibi fonetik ve gramatik özelliklerine de değinilemez miydi? Kelimeler elbette önemli birer yapı taşı, fakat bir şiveyi şive yapan asıl unsur, o kelimelerin söyleniş biçimi ve cümle içindeki kullanım farklılıklarıdır. Bu açılardan da bir değerlendirme yapılması, konuyu daha bütüncül bir şekilde ele almamızı sağlayabilirdi.
Çok güzel bir yazı olmuş, ancak belirtmek isterim ki “peşkir” kelimesi Giresun’da daha ziyade mutfaklarda kullanılan, nispeten daha küçük boyutlu ve pamuklu dokuma bir tür el bezini ifade eder. Havlu ise genellikle banyoda kullanılan, daha büyük ve kalın dokulu tekstil ürünü için kullanılır. Bu ayrım, kelimenin kullanım alanını daha net bir şekilde belirlememize yardımcı olacaktır.
denizin hırçın sesi,
kelimelerde yankılanır,
yürekten bir nefes.
Çok güzel bir yazı olmuş, ancak belirtmek isterim ki “peşkir” kelimesi Giresun’da daha ziyade el havlusu veya yüz havlusu anlamında kullanılır. Banyo havlusu için genellikle “büyük peşkir” veya doğrudan “havlu” ifadesi tercih edilir. Bu küçük ayrıntı, kelimenin kullanım alanını daha net ifade etmeye yardımcı olabilir.
Elinize sağlık, gerçekten HARİKA bir yazı olmuş! Giresun şivesinin bu kadar güzel ve özgün kelimelerini bir araya getirmeniz çok değerli. Bu kelimelerin anlamlarını ve kullanım alanlarını öğrenmek, Karadeniz kültürüne olan ilgimi daha da artırdı. Kesinlikle bu yazıyı arkadaşlarımla da paylaşacağım, onların da keyifle okuyacağına eminim.
Bu tür yerel ağızları yaşatmak ve tanıtmak BÜYÜK önem taşıyor. Emeğinize sağlık, bu kıymetli içeriği hazırladığınız için teşekkür ederim. Umarım benzeri içerikler üretmeye devam edersiniz, sabırsızlıkla bekliyorum!