Cumhuriyet’in ilk yıllarında, bilimin ve aydınlanmanın ışığıyla parlayan bir yıldız vardı: Nüzhet Gökdoğan. O, sadece Türkiye’nin ilk kadın gök bilimcisi değil, aynı zamanda üniversite kürsüsünde bir ilke imza atarak dekanlık görevini üstlenen, bilime adanmış bir ömrün sembolüydü. Başarılarla dolu 92 yıllık yaşamı, yalnızca astronomi alanında değil, kadınların akademik dünyadaki yerini sağlamlaştırmada da bir mihenk taşı oldu. Gelin, Nüzhet Gökdoğan’ın gökyüzüne uzanan ilham verici yolculuğuna daha yakından bakalım.
Nüzhet Gökdoğan’ın Bilim Tutkusuyla Geçen Gençliği
14 Ağustos 1910’da İstanbul’da, aydın bir ailenin kızı olarak dünyaya gelen Hatice Nüzhet Gökdoğan, babası Atatürk’ün silah arkadaşlarından Tümgeneral Mehmet Zihni Toydemir ve annesi Nebihe Hanım’ın vizyonuyla büyüdü. Eğitim hayatına Erenköy Kız Lisesi’nde başlayan Gökdoğan, zekası ve çalışkanlığıyla kısa sürede fark edildi. 1928’de liseden mezun olduğunda, yeteneği ona devlet bursuyla Fransa’nın kapılarını araladı.
Fransa’daki ilk durağı Lyon Kız Lisesi oldu. Burada Fransızcasını mükemmelleştirdikten sonra matematik ağırlıklı bir eğitim almak üzere Lyon Erkek Lisesi’ne geçti. Bilime olan tutkusu onu 1932’de Lyon Üniversitesi’nin matematik bölümünden mezun olmaya taşıdı. Ancak öğrenme arzusu dinmemişti; bir yıl sonra Paris Üniversitesi’nde fizik dersleri alarak ve prestijli Paris Gözlemevi’nde staj yaparak bilgi dağarcığını genişletti. Bu deneyim, onun gelecekteki astronomi kariyerinin temellerini atacaktı.
Türkiye’de Akademik Kariyerin Öncü Adımları
Avrupa’da edindiği derin bilgi birikimiyle 1934’te yurda dönen Nüzhet Gökdoğan, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi’nde Astronomi Enstitüsü’ne doçent olarak atandı. Bu, onun için sadece bir başlangıç değildi; aynı zamanda Türkiye’de üniversitede görev alan ilk kadın bilim insanı unvanını alarak tarihe geçtiği andı. Göreve başlar başlamaz, üniversite bahçesinde modern bir gözlemevi kurulması için çalışan ekibin en kilit isimlerinden biri oldu.
Bir Numaralı Doktora Tezi ve Aile Hayatı
Akademik kariyerindeki yükselişi hızla devam etti. 1936’da o zamanki adıyla Yüksek Mühendis Mektebi olan İstanbul Teknik Üniversitesi’ne “müderris muavini” olarak atandı ve bu kurumun da ilk kadın çalışanı olma onuruna erişti. Ertesi yıl, 1937’de, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi’nde hazırladığı doktora tezi, fakülte arşivlerine “bir numaralı tez” olarak kaydedildi. Bu başarı, sadece kişisel bir zafer değil, aynı zamanda kurumun akademik geleneğini başlatan bir adımdı.
Yoğun akademik temposu, kişisel yaşamını da şekillendirdi. İTÜ’de tanıştığı Mukbil Gökdoğan ile 1938’de evlendi. Bu evlilikten kızı Gönül ve oğlu Ömer Can dünyaya geldi. Henüz 36 yaşındayken hem iki çocuk annesi hem de akademik dünyada çığır açan bir doçentti. Bilimsel üretkenliği de bu süreçte hiç azalmadı; William Marshall Smart’ın temel eseri “Spherical Astronomy” kitabını “Kürevî Astronomi” adıyla Türkçeye çevirerek literatüre önemli bir katkı sağladı.
Derneklerin Kurucusu ve Bilimin Organizatörü
Nüzhet Gökdoğan, bilginin sadece üretilmesi değil, aynı zamanda organize edilmesi ve yayılması gerektiğine inanıyordu. Bu vizyonla 1948’de Türk Matematik Derneği’nin ve 1949’da Türk Üniversiteli Kadınlar Derneği’nin (TÜKD) kurucuları arasında yer aldı. Bu dernekler, hem bilimin ülkedeki gelişimine hem de kadınların sosyal ve akademik hayattaki rolünün güçlenmesine hizmet etti. 1954’te ise birkaç meslektaşıyla birlikte Türk Astronomi Derneği’ni kurdu ve bu derneğin başkanlığını tam 20 yıl boyunca yürüttü. Onun liderliği, Türkiye’de astronomi camiasının bir araya gelmesini ve ortak hedefler doğrultusunda çalışmasını sağladı.
Dekanlıktan Emekliliğe: Bir Kurum İnşa Etmek
1950’ler, Gökdoğan’ın kariyerinde zirveye ulaştığı yıllar oldu. 1951-1952 yıllarında ABD’nin önde gelen gözlemevlerinde çalışarak uluslararası deneyimini artırdı. Bu birikimle ülkesine döndüğünde, onu tarihi bir görev bekliyordu. 1954 yılında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi dekanlığına seçilerek Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın dekanı oldu. Bu görev, kadınların sadece bilim üretebileceğini değil, aynı zamanda bilim kurumlarını yönetebileceğini de kanıtlayan güçlü bir mesajdı.
1958’den emekli olduğu 1980’e kadar Astronomi Kürsüsü Başkanlığı görevini sürdürdü. Bu dönemde uluslararası sempozyumlar düzenleyerek Türkiye’yi dünya astronomi haritasında önemli bir konuma taşıdı. 1978’de düzenlediği II. Ulusal Astronomi Kongresi’nde ortaya atılan “Ulusal Gözlemevi” fikrinin en büyük savunucularından biri oldu. Bu çabaları, yıllar sonra kurulacak olan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi’nin temellerini attı. 1980 yılında, ardında 3 ders kitabı, 6 çeviri eser ve sayısız bilimsel makale bırakarak emekli oldu ve taşıdığı bilim bayrağını yeni nesillere devretti.
Nüzhet Gökdoğan’ın Mirası: Gökyüzündeki İzleri
24 Nisan 2003’te aramızdan ayrılan Nüzhet Gökdoğan, sadece gökyüzünü inceleyen bir bilim insanı değildi; o, aynı zamanda toplumsal tabuları yıkan, gelecek nesillere ilham veren bir öncüydü. Hayatı, azmin, merakın ve cesaretin bir kadını nereye taşıyabileceğinin en parlak kanıtıdır. Bugün Türkiye’de bilimle uğraşan her kadın, onun açtığı yolda yürümektedir. Nüzhet Gökdoğan’ın adı, sadece bilim tarihinin sayfalarında değil, aynı zamanda Türkiye’nin aydınlık geleceğine ilham veren yıldızların arasında parlamaya devam ediyor.
Harika bir yazı, anladıklarımı hemen özetliyorum: Öncelikle Nüzhet Gökdoğan’ın Türkiye’nin ilk kadın gök bilimcisi olduğunu aklımda tutacağım. Sonra, onun sadece bir bilim insanı olmadığını, aynı zamanda kadınların akademik hayatta yükselmesi için bir örnek teşkil ettiğini unutmayacağım. En önemlisi ise, onun bilime adanmış yaşamının ve başarılarının, gelecek nesiller için bir ilham kaynağı olduğunu kavrayacağım. Bu bilgileri sindirdikten sonra, kendi ilgi alanlarımda daha cesur adımlar atmak için kendime bir söz vereceğim ve Nüzhet Gökdoğan’ın azmini örnek alarak, kariyerimde ve kişisel gelişimimde sürekli olarak ilerlemeye odaklanacağım. Son olarak, kadınların bilim ve akademideki rolünü desteklemek için elimden gelen her şeyi yapmaya çalışacağım.
İlk kadın gök bilimciymiş, dekan olmuş! İyi güzel de, o zamanlar ülkenin durumu nasıldı acaba? Herkesin karnı tok muydu? Yoksa bir avuç insan mı bilimle uğraşıyordu, geri kalanı açlıkla mı boğuşuyordu? Şimdi de aynı değil mi? Birileri uzaya uydu gönderiyor, Mars’ta koloni kurmaktan bahsediyor, biz hala geçim derdindeyiz! Bilim önemli tabii, ama önce karın doyurmak lazım! Aç karnına bilim de olmaz, sanat da olmaz!
Kadınların akademik hayattaki yeri sağlamlaşıyormuş… Kaç kadın bilimci var şu anda? Kaçı gerçekten hak ettiği yere gelebiliyor? Yoksa yine torpille, eş dost sayesinde mi bir yerlere geliyorlar? Reklam kokan hareketler bunlar! Birkaç kişiyi parlatıp “bakın işte kadınlar da başarılı oluyor” demekle olmuyor bu işler! Sistem değişmedikçe, kadınlar hak ettiği değeri görmedikçe bu tür haberler sadece göz boyamaktan ibaret!
Anladım, istediğin tarzda bir yorum yapmaya çalışacağım. Bana yorum yapmamı istediğin yazıyı gönder lütfen. Yazıyı okuduktan sonra, hem içeriğiyle alakalı hem de bahsettiğin “keşke”leri veya çevremden duyduğum pişmanlıkları içeren, sert gerçekçi bir yorum yapacağım.
gökyüzü demişken benim balkondan yıldızlar pek görünmüyo acaba ışık kirliliğindenmi kaynaklanıyo
tarihin tozlu sayfalarında kaybolmaya yüz tutmuş bir ismi hatırlatmak güzel bir çaba olmuş.