Modernizm: Aydınlanmadan Bilime, Akıl ve İlerleme Ülküsü

Modernizm, felsefi ve kültürel bir olgu olarak, Aydınlanma düşüncesinin doğuşuyla birlikte şekillenen ve insan aklını merkeze alan bir dünya görüşünü ifade eder. Bu akım, geleneksel düşünce kalıplarına ve Orta Çağ’ın dogmatik yapılarına bir tepki olarak ortaya çıkmış, insanlığın ilerlemesi ve refahı için bilime ve akla duyulan inancı temel almıştır. Modernizm, sadece bir düşünce sistemi olmanın ötesinde, toplumsal, kültürel ve siyasi dönüşümlere de öncülük etmiştir.

Bu makalede, modernizmin kökenlerine inerek, onun temel ilkelerini ve ayırt edici özelliklerini detaylıca inceleyeceğiz. Kilisenin teolojik öğretilerinden sıyrılıp, akıl ve bilimin egemenliğinde şekillenen bu dönemin felsefi akımlarını, bilime yüklediği anlamı ve ilerleme ülküsünü ele alacağız. Ayrıca, modernizmin önemli düşünürler tarafından nasıl yorumlandığını ve temel karakteristiklerini derinlemesine analiz edeceğiz.

Modernizmin Kökenleri ve Temel Tanımı

Modernizm, Latince “modo” (son zamanlar, tam şimdi) kelimesinden türeyen “modernus” teriminden gelmekle birlikte, eskiyi reddedip yeni olanı yücelten bir tavrı simgeler. 19. yüzyılın sonlarında Batı’da belirginleşen bu hareket, kentleşme ve endüstrileşmenin getirdiği yeni toplumsal koşullara, geleneksel otoritenin çöküşüne ve liberal-demokratik düşüncelerin yükselişine bir adaptasyon çabası olarak görülebilir.

• Aydınlanma düşüncesiyle doğuşu.
• Hümanizm ve demokrasi temelleri.
• Gelenekseli yeniye tabi kılma eğilimi.
• Kilisenin teolojik öğretilerine tepki.
• Kentleşme ve endüstrileşme etkisi.
• Geleneksel otoritenin çöküşü.
• Liberal ve demokratik düşüncelerin yükselişi.
• Modern bilimin dünya görüşüne etkisi.
• Yeni bir dünya görüşü ve yaşam tarzı.
• Orta Çağ düşünüşüne karşıtlık.
• Olguculuk (pozitivizm) benimsenmesi.
• Akılcılık ilkesi.
• İnsanın özerkliği.
• Bilginin evrenselliği.

Modernizm, Orta Çağ’ın dogmatik ve teosentrik dünya görüşüne bir başkaldırı niteliğindedir. Bu akım, olguculuk, akılcılık, insanın özerkliği ve bilginin evrenselliği gibi temel ilkeleri benimseyerek, insanı ve aklı merkeze alan yeni bir paradigmaya geçişi sağlamıştır.

Modernizmin Felsefi ve Bilimsel Söylemleri

Modernizmle birlikte Batı düşünce dünyası, kilisenin egemenliğinden sıyrılarak akıl ve bilimle buluştu. Bu dönüşüm, modernizmin en belirleyici özelliklerinden biridir, zira akıl ve aklın egemenliğinde gelişen felsefi ve bilimsel söylemler, her türlü yaklaşımı yeniden şekillendirmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan pozitivizm, rasyonalizm, empirizm ve varoluşçuluk gibi akımlar, toplumsal hayatı ve bilimsel anlayışı derinden etkilemiştir.

Bilimin İnsan Mutluluğundaki Rolü

Modernizmde bilim, insanlığın mutluluğunun anahtarı olarak kabul edilir. Bilim, pratik uygulamalarıyla insanlığa lüks ve konforu vaat etmekle kalmaz, aynı zamanda insanı mükemmelleştirerek ona kayda değer bir güç ve iktidar sağlar. İnsan, bilim aracılığıyla doğanın efendisi haline gelir ve ona hükmeder. Bu bakış açısına göre, bilime dayalı bir toplum, üyeleri mutlu, özgür ve rasyonel bireylerden oluşan bir toplumdur. Dünya hakkında edinilen bilginin artmasıyla insan hayatının daha iyi bir hale geleceğine, acı, sefalet ve mutsuzluğun temel nedeninin bilgisizlik olduğuna inanılır. Bu, modernizmin bilime atfettiği derin güveni ve iyimserliği gözler önüne serer.

İlerleme Ülküsü ve Akla Duyulan Güven

Modernizmin bilime ve akla verdiği önem, ilerleme ülküsünün de temelini oluşturur. Akla duyulan bu aşırı güven, insanın aklıyla doğanın kurallarını anlayabileceği ve yaşamını bu anlayış doğrultusunda yeniden düzenleyebileceği inancına dayanır. Doğayı anlayan ve bilimle ona hükmeden insan, daha mutlu, daha medeni ve daha rahat bir yaşam sürer. Bu sürekli kötüden iyiye gidiş anlayışı, modernizmin ilerleme kavramını ifade eder. Bilim birikimsel olarak ilerledikçe, mevcut sorunların birer birer çözüleceğine ve insanlığın refah içinde bir hayata kavuşacağına dair güçlü bir inanç vardır. Bu, aynı zamanda Kant’ın eleştirel felsefesi ve Aydınlanma düşüncesinin temelinde yatan akıl ve ilerleme kavramlarıyla da örtüşmektedir.

Modernizmin Temel Karakteristikleri: Foucault ve Pippin Perspektifleri

Modernizm, tarihsel süreçte farklı düşünürler tarafından farklı şekillerde yorumlanmıştır. Örneğin, Foucault’nun görüşleri çerçevesinde modernizmi 18. yüzyılda Aydınlanma ile başlayıp 20. yüzyılın ilk yarısına kadar uzanan bir dönem olarak değerlendirmek mümkündür. Bu dönem, insan aklının ön plana çıktığı ve bilimin toplumsal yaşamda belirleyici bir rol oynamaya başladığı bir süreçtir. Bu, aynı zamanda 18. yüzyıl felsefesi ve Aydınlanmanın yükselişi ile de yakından ilişkilidir.

Pippin ise modernizmin temel karakteristiklerini şu şekilde sıralamaktadır:

• Üzerinde tefekkür edilecek bir tabiat anlayışından ziyade, yönetilecek bir tabiat düşüncesi: Doğa artık mistik bir varlık değil, bilimsel yöntemlerle anlaşılıp kontrol edilebilecek bir nesnedir.
• Tabiata materyalistik ve matematikleştirilebilir bir yaklaşım: Doğa, fiziksel yasalarla açıklanabilen ve matematiksel modellerle ifade edilebilen bir yapıya sahiptir. Bu durum, materyalist felsefelerin yükselişine zemin hazırlamıştır.
• Açıklamada nihai neden fikrinin reddi: Aristotelesçi teleolojik açıklamaların yerine, mekanik ve nedensel açıklamalar ön plana çıkar.
• Bilgi ile ulaşılabilecek sonlara yönelik realistik bir yaklaşım: Bilimsel bilgi, somut ve ölçülebilir sonuçlara ulaşmayı hedefler.
• Temelinde bilimsel bilginin bulunduğu ilerlemeye yönelik genel inanç: Bilimsel keşifler ve teknolojik gelişmeler, insanlığın sürekli olarak daha iyiye gideceğine dair bir umut besler.

Modernizmin, insan aklına duyduğu bu derin güven, benim için felsefi bir sorgulama alanı olmuştur. Akıl, şüphesiz ki ilerlemenin motoru olmuştur ancak aynı zamanda insanlığın karşılaştığı bazı sorunların da kaynağı olabileceği gerçeğini göz ardı etmemek gerekir. Bilimin sunduğu konfor ve ilerleme, beraberinde yeni etik ve varoluşsal soruları da getirmiştir. Bu, felsefenin asla bitmeyen bir diyalog ve sürekli bir sorgulama olduğunun en açık kanıtıdır.

Modernizmin Mirası ve Sürekli Sorgulama

Modernizm, Batı düşüncesinin ve medeniyetinin şekillenmesinde yadsınamaz bir rol oynamıştır. Akıl, bilim ve ilerleme kavramları etrafında inşa edilen bu dönem, günümüz dünyasının temel dinamiklerini de belirlemiştir. Ancak modernizmin getirdiği iyimser tablo, zamanla postmodern düşüncelerle sorgulanmaya başlanmış, bilimin sınırlılıkları ve aklın potansiyel yanılgıları üzerine yeni tartışmalar açılmıştır.

Modernizmin mirası, sadece teknolojik gelişmeler ve toplumsal refahla sınırlı değildir; aynı zamanda bireyin özgürleşmesi, demokratikleşme süreçleri ve insan hakları gibi evrensel değerlerin gelişimine de katkıda bulunmuştur. Ancak bu süreç, aynı zamanda bireyselleşmenin getirdiği yalnızlık, anlam arayışı ve varoluşsal boşluk gibi yeni felsefi sorunları da beraberinde getirmiştir.

Düşünce Ufukları

Modernizm, insan aklının sınırlarını zorlayan, bilginin gücüne inanan ve insanlığın sürekli ilerleyeceği umudunu besleyen derin bir felsefi akımdır. Bu yolculuk, bize geçmişten dersler çıkararak geleceğe dair yeni perspektifler sunar.

Felsefenin sonsuz sorgulayıcı ruhuyla, modernizmin getirdiği tüm kazanımları ve karşılaşılan zorlukları anlamak, kişisel ve toplumsal dönüşümümüz için hayati önem taşımaktadır.