İşteş Fiiller Nelerdir ve Nasıl Anlaşılır? Kapsamlı Örneklerle Fiilde Çatı

Türkçemizin zengin dilbilgisi yapısı içinde fiiller, cümlenin anlamını şekillendiren en temel unsurlardan biridir. Bu unsurlardan biri olan işteş fiiller, özellikle fiilde çatı konusu altında, eylemin birden fazla kişi tarafından nasıl gerçekleştirildiğini anlatan önemli bir kategoridir. Bu fiiller, günlük konuşma ve yazışmalarımızda sıklıkla karşımıza çıkar, ancak doğru anlamlarını kavramak bazen kafa karıştırıcı olabilir.

Bu detaylı rehberde, işteş çatılı fiillerin ne olduğunu, onları diğer fiil türlerinden ayıran temel özellikleri ve “işteşlik eki”nin işlevini adım adım inceleyeceğiz. Ayrıca, birlikte ve karşılıklı yapılan eylemleri örneklerle açıklayacak, işteş gibi görünen aldatıcı fiillere dikkat çekecek ve öğrencilerin bu konuyu daha iyi anlaması için pratik ipuçları sunacağız. Böylece, fiilde çatı konusundaki bilginizi pekiştirecek ve Türkçeyi daha doğru kullanma becerinizi geliştireceksiniz.

İşteş Fiillerin Temel Özellikleri ve Anlam Katmanları

İşteş fiiller, bir eylemin birden fazla özne tarafından, yani iki veya daha fazla kişi, varlık ya da grup tarafından gerçekleştirildiğini ifade eden fiillerdir. Bu eylemler, ya birlikte ya da karşılıklı yapıldığını anlatan özel bir anlam taşırlar. Bu çatı özelliği, fiil kök veya gövdesine eklenen “-ş” eki ile sağlanır. Bu ek, kelimenin ses özelliklerine göre “-ış, -iş, -uş, -üş” şeklinde de karşımıza çıkabilir.

İşteş çatılı bir fiil, yalnızca “-ş” ekini almış olmakla kalmaz, aynı zamanda bu ekin getirdiği birlikte veya karşılıklı yapma anlamını da mutlaka taşımalıdır. Bu anlamsal özellik, işteş fiilleri diğer fiil çatılarından ayıran en kritik noktadır. Örneğin, “çocuklar oynaş-ıyor” cümlesinde “oynaşmak” fiili, çocukların birlikte oyun oynadıklarını ifade eder. “İki öğrenci kapış-tı” cümlesinde ise “kapışmak” fiili, öğrencilerin karşılıklı olarak birbiriyle rekabet ettiğini gösterir.

İşteşlik Eki (-ş) ve Anlamı Nasıl Oluşturur?

İşteşlik eki olan “-ş”, fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin birden fazla özne tarafından gerçekleştirildiği anlamını kazandırır. Bu ek, tek başına bir eylemin işteş olup olmadığını belirlemez; asıl belirleyici olan, eylemin doğasında var olan birlikte ya da karşılıklı yapılış anlamıdır. Ek, sadece bu anlamsal özelliği dilbilgisel olarak işaret eder.

Bazı fiiller tarihsel süreç içinde “-ş” ekini almadan da işteş anlamı kazanmış olabilirler. Bu tür fiilleri eklerine ayırmak zor olsa da, taşıdıkları anlam itibarıyla işteş çatılı kabul edilirler. Örneğin, “Güreşmek” fiili yapı olarak işteşlik eki almış gibi görünmese de, doğası gereği karşılıklı yapılan bir eylemi ifade eder. Benzer şekilde, “barışmak” kelimesi de kendi içinde bir işteşlik anlamı barındırır.

“Sözcüklerin gücü, anlam derinliğinde gizlidir; bir ek bazen koca bir eylemin ruhunu değiştirebilir.”

Birlikte Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller

Birlikte yapma anlamı taşıyan işteş fiiller, bir eylemin birden fazla özne tarafından, aynı anda ve aynı yönde gerçekleştirildiğini gösterir. Bu fiillerde özneler, eylemi beraberce, eş zamanlı olarak yaparlar. Bu durum, genellikle bir topluluğun veya grubun ortak bir aktiviteye katılımını anlatır.

İşte birlikte yapma anlamı taşıyan işteş fiillere birkaç örnek:

• Bütün öğrenciler, öğretmenin şakasına

  gülüştüler

  . (Herkes aynı anda güldü.)
• Köyün üzerinde

  uçuşan

  kuşlar, gökyüzünü şenlendirdi. (Kuşlar bir arada uçma eylemini gerçekleştirdi.)
• Yeni yıl partisinde herkes

  eğlendi

  ve şarkılar

  söyleşti

  . (İnsanlar beraberce şarkı söyledi.)
• Alarm çalınca, yataktaki çocuklar hızla

  fırladılar

  ve dışarı

  koğuştular

  . (Çocuklar aynı anda koşma eylemini yaptı.)
• Soğuktan korunmak için bütün aile sobanın etrafına

  üşüştü

  . (Herkes bir araya gelme eylemini yaptı.)

Karşılıklı Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller

Karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş fiiller ise eylemin en az iki özne arasında, birbirine yönelik olarak gerçekleştirildiğini ifade eder. Bu fiillerde eylem, özneler arasında bir etkileşim, bir değiş tokuş veya bir rekabet halindedir. Her özne, eylemi diğerine karşı veya diğerinin tepkisiyle birlikte yapar.

İşte karşılıklı yapma anlamı taşıyan işteş fiillere örnekler:

• Uzun yıllar sonra karşılaşan eski dostlar hasretle

  kucaklaştılar

  . (İki kişi birbirini kucakladı.)
• Öğrenciler dersin konusu hakkında uzun süre

  tartıştılar

  . (Fikir alışverişi yaptılar, karşılıklı konuşma eylemi.)
• Yeni bir konuda tanışan iki bilim insanı, saatlerce

  konuştular

  . (Birbirleriyle sohbet ettiler.)
• Komşu köyün gençleri, meydanda birbirleriyle

  güreştiler

  . (Karşılıklı olarak mücadele ettiler.)
• Sınıftaki iki en iyi arkadaş, her zaman spor müsabakalarında

  yarışır

  . (Birbirleriyle rekabet ederler.)
• Eski sevgililer yıllar sonra tesadüfen karşılaşıp

  bakıştılar

  . (Birbirlerine baktılar.)

İşteşlik Ekini Almış Gibi Görünen Aldatıcı Fiiller

Türkçede bazı fiiller, görünüşte “-ş” ekini almış gibi dursa da, aslında işteş çatılı değildir. Bu fiillerde eylem, birden fazla özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapılma anlamı taşımaz. Genellikle bu fiiller, tek bir öznenin kendi kendine yaptığı bir eylemi veya bir durum değişikliğini anlatır. Bu noktada, anlamı sorgulamak işteş fiili bulmanın en kesin yoludur.

İşte işteşlik ekiyle karıştırılmaması gereken fiillere örnekler:

• Bebeğimiz bir yaşına kadar çok hızlı

  gelişti

  . (Bebek kendi kendine gelişti, başkasıyla birlikte veya karşılıklı değil.)
• Yeni bir işe başlarken her zaman büyük bir istekle

  girişirim

  . (Eylem tek özne tarafından gerçekleştirilir.)
• Otobüs, uzun bir yolculuktan sonra şehre güvenli bir şekilde

  ulaştı

  . (Ulaşma eylemi tek başına gerçekleşir, bir başkasıyla birlikte yapılmaz.)
• Yeni okuluna gelen küçük çocuk, ilk başlarda ortama

  alışamadı

  . (Alışma eylemi bireysel bir süreçtir, karşılıklı veya birlikte yapılmaz.)
• Yaşlı adam, merdivenlerden yavaşça

  iniş

  yaptı. (İniş eylemi tek özne tarafından gerçekleştirilir.)

İşteş Fiillerde Geçişlilik ve Geçişsizlik Durumu

Fiillerin nesne alıp almamasına göre geçişli veya geçişsiz olmaları, işteş fiiller için de geçerlidir. Genel olarak işteş fiillerin çoğu nesne almaz, yani geçişsizdir. Ancak, bazı işteş fiiller nesne alabilir ve bu durumda geçişli kabul edilirler. İşteş fiilleri incelerken bu ayrımı da göz önünde bulundurmak, cümlenin anlam bütünlüğünü kavramak açısından önemlidir.

İşteş fiillerin geçişlilik/geçişsizlik durumuna dair örnekler:

• Arkadaşımla haftada bir kez

  yazışırız

  . (Neyi yazışırız? Cevap yok. Geçişsizdir.)
• Hırsızlar, çaldıkları parayı kendi aralarında

  bölüştüler

  . (Neyi bölüştüler? Parayı. Cevap var. Geçişlidir.)
• Toplantıda yeni projeyi uzun uzun

  tartıştık

  . (Neyi tartıştık? Yeni projeyi. Cevap var. Geçişlidir.)
• Kardeşimle sık sık eski günlerimizi

  anışırız

  . (Neyi anışırız? Eski günlerimizi. Cevap var. Geçişlidir.)
• Sokaktaki çocuklar sürekli birbirleriyle

  dövüşüyordu

  . (Neyi dövüşüyordu? Cevap yok. Geçişsizdir.)

Öğrenciler İçin İşteş Fiiller Soru Çözümü Yaklaşımı

İşteş fiiller konusunu öğrenciler için daha anlaşılır kılmak amacıyla pratik bir yaklaşım sunmak faydalıdır. Bir fiilin işteş olup olmadığını anlamak için atılacak ilk adım, fiilin “-ş” ekini alıp almadığını kontrol etmektir. Ancak bu yeterli değildir. İkinci ve en önemli adım, fiilin ifade ettiği eylemin birlikte veya karşılıklı yapılma anlamını taşıyıp taşımadığını sorgulamaktır. Bu iki kritere uyan fiiller, işteş çatılı olarak kabul edilir.

Örnek bir soru üzerinden gidelim: “Kuşlar ağaçlarda cıvıl cıvıl ötüştü.” Bu cümlede “ötüştü” fiili “-üş” ekini almıştır. Kuşlar ötme eylemini birlikte mi yapar? Evet. O zaman “ötüşmek” işteş çatılı bir fiildir. Bir başka örnek: “Sporcu, yeni rekor için kendini geliştirdi.” Burada “geliştirdi” fiili “-iş” ekine benzer bir yapıya sahip olsa da, sporcu bu eylemi kendi başına gerçekleştirir, birlikte veya karşılıklı yapma anlamı taşımaz. Dolayısıyla işteş değildir.

Fiilde Çatı Konusunda İşteş Fiillerin Rolü ve Önemi

İşteş fiiller, Türkçede fiilde çatı konusunun temel taşlarından biridir ve eylemin özneler arasındaki ilişkisini açıklayarak cümlenin anlamına derinlik katar. Bu fiilleri doğru anlamak, hem dilbilgisi kurallarına hakimiyet hem de ifade yeteneğimiz açısından büyük önem taşır.

Umarız bu kapsamlı rehber, işteş fiiller konusundaki tüm soru işaretlerinizi gidermiştir. Dilbilgisi öğrenme yolculuğunuzda size yardımcı olacak daha fazla içerik için diğer yazılarımıza göz atmayı unutmayın. Konuyla ilgili düşüncelerinizi veya eklemek istediklerinizi yorumlarda paylaşabilirsiniz.

İşteş Fiiller Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Her “-ş” eki alan fiil işteş midir?

Hayır, her “-ş” eki alan fiil işteş değildir. Bir fiilin işteş sayılabilmesi için “-ş” ekini almasının yanı sıra, eylemin mutlaka birden fazla kişi tarafından birlikte veya karşılıklı yapıldığı anlamını taşıması gerekir. Örneğin, “gelişmek” veya “ulaşmak” fiillerinde “-ş” ekine benzer bir yapı olsa da, eylem tek başına gerçekleştirildiği için işteş sayılmaz.

İşteş fiillerin nesne alma durumu nedir?

Genellikle işteş fiiller nesne almazlar, yani geçişsizdirler. Ancak, bazı işteş fiiller cümlenin anlamına göre nesne alabilir ve bu durumda geçişli olurlar. Örneğin, “parayı bölüştüler” cümlesindeki “bölüşmek” fiili nesne (parayı) aldığı için geçişlidir. Bu, fiilin kullanıldığı cümlenin bütününe dikkat etmeyi gerektirir.

Bazı fiiller “-ş” eki almadan işteş olabilir mi?

Evet, bazı fiiller dilin zaman içindeki evrimiyle “-ş” işteşlik ekini açıkça almadan da işteş anlamı kazanmış olabilir. Bu tür fiiller, eylemin doğası gereği karşılıklı yapılma anlamını barındırır. “Güreşmek”, “savaşmak” ve “barışmak” gibi fiiller bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Bu fiillerin işteş olup olmadığını anlamak için yine “birlikte” veya “karşılıklı” yapılış anlamını sorgulamak önemlidir.