Hegelci Diyalektik: Mutlak Ruhun Gelişme Sürecine Derinlemesine Bir Bakış

Felsefe tarihinde, evrenin ve bilginin gelişimini açıklamak için pek çok farklı yaklaşım ortaya konmuştur. Bu yaklaşımlar arasında, özellikle Georg Wilhelm Friedrich Hegel’in diyalektik anlayışı, düşünce dünyasında derin izler bırakmış ve kendisinden sonraki pek çok felsefi akımı etkilemiştir. Hegel, Herakleitos’tan bu yana diyalektiğin evrenselliğini en kapsamlı şekilde ortaya koyan düşünürlerden biridir. Ona göre, bilgisel süreçle doğasal süreci kapsayan ve temelinde saf bir düşünceden ibaret olan mutlak varlığın gelişim süreci, diyalektik bir hareketle gerçekleşir.

Bu makalede, Hegel’in diyalektik yöntemini, bu sürecin nasıl işlediğini ve temel kavramlarını detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Hegelci diyalektik nedir, mutlak varlık nasıl bir gelişim sergiler ve düşünce ile gerçeklik arasındaki ilişki nasıl kurulur gibi sorulara yanıt arayacağız. Ayrıca, Hegel’in diyalektik anlayışının güçlü ve eleştirel yönlerini de ele alarak, bu felsefi sistemin günümüzdeki yankılarını düşüneceğiz.

Hegel’in Diyalektik Anlayışının Temel Kavramları ve Süreçleri

Hegel’in felsefesinin kalbinde yer alan diyalektik, bir düşüncenin, kavramın veya varlığın kendi iç çelişkileri aracılığıyla nasıl geliştiğini ve daha yüksek bir düzeye ulaştığını açıklayan bir metottur. Bu süreç, “tez”, “antitez” ve “sentez” olarak bilinen üç aşamalı bir yapıyla ifade edilir. Ancak Hegel’in diyalektiği, sadece bu üç terimin mekanik bir uygulaması değil, aksine canlı, dinamik ve organik bir gelişimdir.

Hegel’e göre, mutlak varlık (Geist veya Mutlak Tin), başlangıçta kendi içinde gizil bir potansiyel olarak bulunur. Bu potansiyelin açığa çıkması ve kendi bilincine ulaşması, diyalektik bir süreçle gerçekleşir. Bu süreci şu adımlarla özetleyebiliriz:

1. Saltık Varlık’ın Doğalaşması ve İnsani Bilince Ulaşması (Tez): Mutlak varlık, önce kendi içinden açılır ve doğa olarak dışlaşır. Bu, mutlak düşüncenin somutlaşma, kendini maddesel dünyada gerçekleştirme sürecidir. Bu doğalaşma, insan bilincine kadar uzanan bir evrimin sonunda en yüksek ifadesini bulur. İnsan bilinci, mutlak varlığın kendini tanıdığı, yansıttığı ve kendi bilincine ulaştığı arena haline gelir.
2. Kültür Düzeyine Atlayış ve Öz-Gerçekleşme (Antitez): Mutlak varlık, insan bireyinde uyanan düşünce olarak başlar. Ancak bu düşünce, bireysel sınırlılığında kalmaz. Başka ben’lerle, yani diğer insanlarla etkileşim ve iletişim yoluyla bir kültür düzeyine atlar. Toplumsal yaşam, ahlak, hukuk ve devlet gibi yapılar aracılığıyla mutlak varlık, kendi özüne uygun bir evreni gerçekleştirir. Bu aşama, mutlak varlığın kendine yabancılaşma ve farklılaşma sürecini temsil eder.
3. Saltık Değerlerin Gerçekleşmesi (Sentez): Son aşamada, kendisinin tam bilincine ulaşan mutlak varlık, felsefe, din ve sanat gibi “saltık değerleri” veya “mutlak tin” alanlarını yaratır. Bu alanlar, mutlak varlığın kendini en yüksek ve özgür biçimde ifade ettiği, kendi özüne geri döndüğü ancak bu kez daha zenginleşmiş ve bilinçli bir hale geldiği sentez aşamasıdır.

Diyalektik Süreçte İdealizm ve Eleştirel Bakış Açıları

Hegel, diyalektiğin bütünsel mekanizmasını idealist bir zeminde ortaya koymuştur. Onun için diyalektik, öncelikle düşüncenin ve kavramların gelişim yasasıdır. Evrenin ve tarihin tüm akışı, mutlak düşüncenin kendini açması, kendi çelişkilerini aşarak daha yüksek bir senteze ulaşması olarak görülür. Ancak bu bütünsellik, Hegel’de çevrimsel ve tamamlanmış bir bütünsellik olarak karşımıza çıkar. Yani, mutlak tinin kendi bilincine ulaşmasıyla diyalektik sürecin bir anlamda sona erdiği varsayılır.

Bu nokta, Hegelci diyalektiğin en çok eleştirilen yönlerinden biridir. Doğasal ve toplumsal yaşamın hiçbir zaman bu çevrimsel bütünselliğe sığmayarak sürekli devam ettiği, değiştiği ve yeni çelişkiler ürettiği düşüncesi, Marx gibi materyalist düşünürler tarafından vurgulanmıştır. Onlara göre, Hegel’in diyalektiği, gerçek dünyanın dinamiklerini değil, soyut bir düşüncenin içsel gelişimini yansıtır.

Hegel’in varsayımı, insan bilinci var olmadan önce mutlak bir düşüncenin var olduğu ve her şeyin bu mutlak düşünceden oluştuğudur. Bu, ampirik olarak doğrulanamayan ve felsefi bir Tanrı’ya atıfta bulunan kurgusal bir başlangıç noktasıdır. Düşüncenin doğasal bir evrimin sonucu olarak insan varlığında gerçekleştiği göz önüne alındığında, başlangıcı bu sonuçla açıklamaya kalkmak, felsefi bir döngüselliğe işaret eder. Bu bağlamda, Hegel’in diyalektiği, kurgusal bir başlangıçla kurgusal bir son arasında kalan “salt düşüncenin gelişme yasası” olarak yorumlanabilir.

Mantık Yasası ve Kavramların Gelişimi

Hegel, Mantık Bilgisi adlı yapıtında diyalektik yasayı şöyle açıklar: “Bilgide ilerlemeyi gerçekleştirmek için gereken tek şey bu mantık yasasını kavramaktır. Bu mantık yasasına göre olumsuz aynı zamanda olumludur ya da karşı duyulan her neyse yoklukta sıfır olmaz, sadece özünün yadsınmasında sıfır olur.” Bu ifade, diyalektiğin temelini oluşturan çelişkinin ve yadsımanın rolünü vurgular. Bir kavramın yadsınması (antitez), onun tamamen ortadan kalkması anlamına gelmez; aksine, bu yadsıma, önceki kavramı içeren ama aynı zamanda onu aşan, daha yüksek ve daha zengin yeni bir kavramın (sentez) ortaya çıkmasına yol açar. Bu süreç, kavramların dış müdahaleden bağımsız olarak kesintisiz bir akışla nasıl geliştiğini gösterir.

Dış Diyalektik ve İçsel Düşünme

Hegel, Felsefe Tarihi Üstüne Dersler adlı eserinde, “genellikle diyalektik dış diyalektiktir, ‘devim’le ‘devimin kavranması’ birbirinden ayrıdır” diyerek önemli bir ayrım yapar. Birincisi, nesnelere dışarıdan bakma ve onların nedenlerini gösterme yoludur. İkincisiyse, nesnenin içine girerek, onun iç belirlenimlerine göre düşünülmesi ve böylece nesnenin kendini aşarak karşıt belirlenimler taşıdığını göstermesidir. Bu, diyalektik düşünmenin sadece dışsal çelişkileri değil, aynı zamanda nesnelerin kendi içsel çelişkilerini ve dinamiklerini keşfetme yolu olduğunu ortaya koyar. Nesnenin kendisi, çelişkileri barındırarak kendini aşar ve bu, diyalektik bir hareketin temelini oluşturur.

Hegel’in diyalektiği, felsefe tarihinde bir dönüm noktasıdır. O, sadece düşüncenin değil, aynı zamanda gerçekliğin de bir gelişim, bir oluş süreci olduğunu iddia eder. Ancak bu gelişimin bir “sona” doğru ilerlediği düşüncesi, benim için her zaman sorgulanmaya açık olmuştur. Hayatın ve bilginin sonsuz bir akış içinde olduğunu, her sentezin yeni bir tezi doğurduğunu ve mutlak bir sona ulaşmanın mümkün olmadığını düşünmek, felsefenin canlılığını sürdürmesi açısından daha anlamlı geliyor. Diyalektik, bir arayışın ve sürekli dönüşümün aracı olmalı, bir varış noktası değil.

Diyalektik Yöntem: Gerçekliği Kavramanın Yolu

Mutlak varlığın bilgi veya düşünce süreciyle doğal süreci kapsayan gelişim süreci, Hegel’e göre, diyalektik yoluyla gerçekleşir. Diyalektik, hem düşünmenin hem de bütün varlığın gelişim biçimidir. Düşünme de varlık da hep karşıtların içinden geçerek, karşıtları uzlaştırarak gelişir. Felsefenin görevi, şeylerin doğasını anlamak, şeylerin doğasının, var oluşunun, özünün ve amacının ne olduğunu bildirmek ise, felsefenin yöntemi de bu amaca uygun olmak zorundadır. Bu yöntem, evrendeki rasyonel süreci yeniden yaratıp ifade etmelidir.

Hegel, felsefenin kavramsal bilgi olduğunu öne sürer. Ancak o, Kant’tan farklı olarak, gerçekliğin soyut kavramlarla tüketilemeyeceğini vurgular; zira gerçeklik, hareket halindeki dinamik bir süreçtir ve olumsuzlamalarla, çelişkilerle ve karşıtlıklarla doludur. Bir şeyi gerçekte olduğu şekliyle anlatabilmek için, onun hakkındaki tüm doğruları ifade etmemiz, tüm çelişkilerini belirtmemiz ve bu çelişkilerin nasıl uzlaştırıldığını göstermemiz gerekir. Bu ise, ancak diyalektik yöntemle mümkündür.

Diyalektik yöntem, en basit ve soyut kavramlardan başlayarak daha kompleks, somut ve zengin kavramlara doğru ilerler. Bu ilerleyiş şu adımlarla gerçekleşir:

• Tez: İşlemeye soyut ve tümel bir kavramla başlanır.
• Antitez: Bu kavram, kendi içinde bir çelişkiye yol açar ve karşıtı ortaya çıkar.
• Sentez: Birbirine çelişik olan bu iki fikir, ilk iki kavramın bir birliğini ifade eden üçüncü bir kavramda uzlaştırılır.

Bu yeni kavram da yeni birtakım problem ve çelişkilere yol açar, öyle ki bunların da başka kavramlarda çözümlenmesi gerekir. Diyalektik süreç, bu döngüde kendisinde tüm karşıtlıkların hem barındığı hem de çözüldüğü, nihai ve en yüksek kavrama ulaşılıncaya kadar sürer. Ancak, tek bir kavram, en yüksek kavram bile olsa, bütün bir gerçekliği göstermez. Tüm kavramlar yalnızca kısmi doğrulardır. Bilgi, bütün bir kavramlar sisteminden meydana gelir.

Doğruluk ve bilgi, tıpkı rasyonel gerçekliğin kendisi gibi, canlı bir mantıksal süreçtir. Bir düşünce zorunlu olarak başka bir düşünceden çıkar; bir düşünce, başka bir düşünce meydana getirmek üzere kendisiyle birleşeceği düşüncede, bir çelişkiye yol açar. Diyalektik hareket, düşüncenin mantıksal olarak kendi kendisini açmasıdır. Filozofun yapması gereken şey, düşüncenin bu mantıksal akışını izlemesine izin vermektir. Bu süreç tam olarak ve gereği gibi gerçekleştirildiğinde, dünyadaki süreçle bir ve aynı olan bir süreçtir.

Geist’in Diyalektik Dönüşümü ve Özgürlük

Hegel’in felsefesinde merkezi bir rol oynayan “Geist” (Mutlak Tin veya Ruh), diyalektik hareketin ana öznesidir. Geist’in diyalektik dönüşümü, onun kendini bilme ve gerçekleştirme yolculuğunu ifade eder:

1. Geist’in Kendisinde Olması (Tez): İlk adımda, Mutlak Tin kendi içinde, henüz gerçekleşmemiş bir imkânlar ülkesi olarak bulunur. O, kuvve halindeki gücünü henüz eyleme geçirmemiştir. Bu, saf potansiyelin, soyut ve farklılaşmamış İde’nin aşamasıdır.
2. Geist’in Kendini Doğada Gerçekleştirmesi (Antitez): Geist’in kendini bilmesi ve tanıması için bir gerçeklik kazanması gerekir. Bu amaçla, Geist kendisini doğada gerçekleştirir. Doğa, Hegel’e göre, mutlak varlığın karşıtlaşmış, farklılaşmış hali, yani kendini dışarıya vurmasıdır. Soyut ve farklılaşmamış İde’nin tek tek varlıklar haline gelerek kendi dışında bir varlık haline dönüşmesidir. Bu aşamada Geist, kendine yabancılaşmış, kendi özüyle çelişik bir duruma düşmüştür.
3. Kültür Dünyasında Çelişkinin Ortadan Kalkması (Sentez): Bu çelişki, diyalektik sürecin üçüncü basamağında, insan kültür dünyasında ortadan kalkar. Sanat, din, felsefe, hukuk ve devlet gibi kültürel formlar aracılığıyla Geist yeniden kendini bulur, kendine döner. Ancak bu dönüş, başlangıçtaki soyut haline değil, tam olarak bilincine varmış, özgürlüğe kavuşmuş bir hale dönüşümdür. Çünkü Geist’in yasası, doğal dünyada “zorunluluk” iken, kültür dünyasında “özgürlüktür”. Bu idealist yaklaşım, düşüncenin ve özgürlüğün gelişimini tarihsel bir süreç olarak ele alır.

Düşünce Ufukları: Hegelci Diyalektiğin Mirası

Hegelci diyalektik, felsefi düşünceye derin bir yapısal çerçeve sunar. Evrenin, bilginin ve tarihin sadece durağan varlıklar olmadığını, aksine sürekli bir oluş, dönüşüm ve gelişim içinde olduğunu vurgular. Her savın kendi karşı savını doğurması ve bu ikisinin daha yüksek bir bireşime ulaşması, hem mantıksal argümanların inşasında hem de toplumsal ve tarihsel süreçlerin analizinde güçlü bir araç olmuştur. Hegel’in diyalektiği, sonraki dönemlerde Karl Marx tarafından materyalist bir temelde yeniden yorumlanarak toplumsal değişimin itici gücü olarak kullanılmış, varoluşçuluktan fenomenolojiye kadar birçok akımı dolaylı yoldan etkilemiştir.

Hegel’in felsefesi, bize yalnızca ne düşündüğümüzü değil, aynı zamanda düşünme şeklimizin de nasıl bir evrim geçirdiğini gösterir. Gerçekliğin çelişkilerle dolu olduğunu ve bu çelişkilerin üstesinden gelmenin, daha derin bir anlayışa ulaşmanın anahtarı olduğunu öğretir. Böylece, Hegelci diyalektik, sonsuz bir sorgulama ve kendini aşma yolculuğunun felsefi bir haritasını sunar.

Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf “Felsefeye Giriş” ve “Sosyolojiye Giriş” Dersleri Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Diğer Ders Notları (Ömer YILDIRIM)